Қазақ тілінің айтылуында дұрыс меңгеру керек екі қабат бар: жеке дыбыстардың өзі (бірнешеуі ағылшын тілінде жоқ), және дауысты үндестігі, сөз ішінде дауыстылардың қалай өзара әрекеттесетінін реттейтін жүйелі ереже. Қазақ тілін үйреніңіз нұсқаулығында қарастырылғандай, тіл сонымен қатар кириллица мен жаңа латын негізіндегі жазу арасында ауысу үдерісінде, бұл басқа тілдерді үйренушілердің көпшілігі ойлауы қажет емес қосымша қабатты қосады.
Кирилл қазақшасы: қазіргі стандарт
Қазақ кириллицасы стандартты орыс кирилл әліпбиін және орыс тілінде жоқ дыбыстарды білдіру үшін қажет қазаққа тән бірнеше қосымша әріпті пайдаланады:
| Әріп | Дыбысы |
|---|---|
| Ә ә | алдыңғы "а", ауызда алдыңырақ айтылатын "cat" сөзіндегі "a" сияқты |
| Ғ ғ | үнді увулярлық дыбыс — ағылшынның "g" дыбысынан тамақта тереңірек шығатын терең "gh" |
| Қ қ | үнсіз увулярлық "k", сондай-ақ тамақта терең шығады — қарапайым "К"-дан ерекшеленеді |
| Ң ң | "sing" сөзіндегі "ng" сияқты, бірақ ағылшындағыдай тек соңында ғана емес, сөздің басында немесе ортасында да кездесе алады |
| Ө ө | дөңгеленген алдыңғы дауысты, неміс "ö" немесе француз "eu" сияқты |
| Ұ ұ | қысқа, дөңгеленген артқы дауысты |
| Ү ү | дөңгеленген алдыңғы дауысты, неміс "ü" немесе француз "u" сияқты |
| Һ һ | жұмсақ "h" дыбысы, негізінен араб/парсы кірме сөздерінде қолданылады |
| І і | қысқа, босаң "i" дыбысы |
Латын жазуына көшу
Қазақстан біртіндеп ресми латын негізіндегі әліпбиге көшкен сайын, жоғарыда қарастырылған дыбыстарды білдіру үшін диакритикалық белгілері (үстеме белгілер мен арнайы таңбалар) бар латын әріптерімен жазылған қазақ тілін жиірек кездестіретін боласыз. Дыбыс жүйесін білгеннен кейін жазулар арасындағы сәйкестік айтарлықтай тікелей — қиындық дыбыстардың өзінде емес, сол сөзді қай жазуда кездессе де тануда. Қазір кирилл дыбыстары мен формаларын үйренуге басымдық беріңіз, себебі қолданыстағы сөздіктердің, оқулықтардың, және дерек көздердің басым көпшілігі әлі де кириллицаны пайдаланады, ал латын жазуымен танысуды біртіндеп дамитын нәрсе ретінде қарастырыңыз.
Аузыңыздағы дауысты үндестігі, тек парақтағы емес
Дауысты үндестігі (Қазақ грамматикасы бетінде енгізілген) тек емле ережесі емес — ол тілдің қалай айтылатынының нағыз ерекшелігі, және оны дұрыс орындау қаншалықты табиғи естілетініңізге нақты әсер етеді. Қазақ дауыстылары екі үндестік тобына бөлінеді:
| Жіңішке дауыстылар | Жуан дауыстылар |
|---|---|
| е, і, ө, ү, э | а, ы, о, ұ |
Практикалық тұрғыдан, бұл сөзге жалғау қосқан сайын, аузыңыз бүкіл сөз бойы шамамен бір "аймақта" (аустың алды немесе арты) қалатынын білдіреді — бұл еркін қазақ тілінің ағылшыннан мүлдем өзгеше, ерекше, ағымды ырғағының бір себебі. Мұны грамматикалық ереже ретінде оқудың орнына дауыстап жаттықтыру оны меңгерудің ең жылдам жолы.
Назар аударуды қажет ететін дауыссыз дыбыстар
- Қ мен К — бұлар қазақ тілінде шынымен ерекшеленетін екі дыбыс (терең увулярлық "q" мен қарапайым "k"), бірақ ағылшын тілінде тек біреуі бар, бұл ағылшынша сөйлейтіндердің екеуін де саналы түрде ажыратып, шығаруды үйренуі керек екенін білдіреді. Оларды шатастыру сөздердің мағынасын мүлдем өзгертуі мүмкін.
- Ғ мен Г — дәл осындай айырмашылық мұнда да қолданылады: терең, увулярлық "gh" мен қарапайым "g".
- Ң — бұл "ng" дыбысын сөздің басында және ортасында шығаруды жаттықтырыңыз, тек соңында емес, себебі ағылшын тілі бұл дыбысты тек сөз соңында ғана қолданады ("sing" сөзіндегідей).
Екпін
Қазақ сөздерінің екпіні болгар тіліне қарағанда әдетте болжамдырақ — ол әдетте сөздің соңғы буынына түседі, және қосылған кез келген жалғаудың соңғы буынына ауысады, бұл ұзын, жалғаулы сөздерді құрастырған сайын сүйене алатын біршама сенімді ереже. Бұл — ережені білгеннен кейін көптеген басқа тілдерге қарағанда шынымен жеңілірек болатын қазақ тілінің айтылу бөлігі.
Жиі кездесетін айтылу қателері
- Қ мен Ғ-ны қарапайым К мен Г-ға теңестіру — ағылшынша сөйлейтіндердің ең жиі кездесетін қатесі, себебі ағылшын тілінде сүйенетін эквивалентті увулярлық дыбыстар жоқ.
- Дауысты үндестігін бұзу — жеке үйренген жалғауды сөздің үндестік тобына бейімдеудің орнына, әдет бойынша сөз ішінде жіңішке және жуан дауыстыларды араластыру.
- Дөңгеленген дауыстыларды (Ө, Ү, Ұ) шектен тыс "ағылшындандыру" — бұлардың ағылшын тілінде тікелей эквиваленті жоқ, және үйренушілер жиі дұрыс дөңгеленген дыбыстың орнына жақын ағылшын дауысты дыбысын алмастырады.
Жұмыс істейтін жаттығу әдісі
- Алдымен увулярлық дыбыстарды (Қ пен Ғ) оқшаулаңыз — оларды толық сөздерде қолданбас бұрын оқшауланған түрде жаттықтырыңыз, себебі олар кез келген ағылшын дыбысынан шынымен өзгеше ауыз позициясын қамтиды.
- Дауысты үндестігін сөз отбасыларымен жаттықтырыңыз — бір түбірді алып, соны жалғау түрін оның жіңішке және жуан дауысты формаларының екеуінде де қатар қосыңыз, үлгіні тек парақта көрудің орнына физикалық түрде сезіну үшін екеуін де дауыстап айтыңыз.
- Күнделікті табиғи сөйлеуді тыңдаңыз, тіпті енжар түрде де — қазақ тілінің ерекше ырғағын (дауысты үндестігінің жанама өнімі) құлағыңыз оған неғұрлым калибрленген сайын, соғұрлым қайталау жеңілдейді.
- Өзіңізді жазып алыңыз, увулярлық дауыссыздар мен дөңгеленген дауыстыларды айтуға тырысып, және табиғи аудиомен салыстырыңыз — бұлар сол сәтте байқамай қалатын, сәл "дұрыс емес" болуы мүмкін дыбыстар.
Орыс тілінің айтылу әдеттері туралы ескерту
Егер сіз орыс тілін біршама білсеңіз, кириллицада ұқсас көрінетін қазақ сөздеріне орыс айтылуын әкелу тілегіне қарсы тұрыңыз. Қазақ тілінің дауысты қоры мен бірнеше дауыссыздары (әсіресе Қ, Ғ, Ң) орыс тілінен шынымен өзгеше, ал қазақ кириллицасын "қосымша әріптері бар орыс тілі" деп қарастыру грамматикаңыз болмаса да акцентіңізді байқалатындай дұрыс емес қалдырады.
Бұл дыбыстар басқарылатындай сезіле бастағанда, оларды Қазақ лексикасы нұсқаулығымен тәжірибеге қосыңыз, немесе практикалық фразалар үшін тікелей Саяхатқа арналған қазақ тілі бетіне өтіңіз.